क्रांतिअग्रणी पुरस्कार
क्रांतिअग्रणी पुरस्कार हा महाराष्ट्रातील सर्वात प्रतिष्ठित, सामाजिक आणि बौद्धिक सन्मानांपैकी एक आहे, जो समाजासाठी अतुलनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वास गेली २५ वर्षे देणेत येत आहे. सन २००० पासून क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या जन्मदिनी दिला जाणारा हा पुरस्कार — स्वातंत्र्यसैनिक, सहकारी चळवळीतील नेते, सामाजिक विचारवंत आणि ग्रामीण परिवर्तनाचे शिल्पकार असलेले व ज्यांनी आपले जीवन समाज उत्थान, शिक्षण, विज्ञान, साहित्य, आरोग्य आणि मानवी सेवेसाठी समर्पित केले आहे अशा व्यक्तिमत्त्वांना सन्मानित करतो. दरवर्षी ४ डिसेंबर रोजी, त्यांच्या जन्मदिनी, कुंडल, जि. सांगली, महाराष्ट्र येथे ग्रामीण चळवळी आणि सामाजिक बदलांना प्रेरित केले आहे अशा प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्वांना त्यांच्या क्रांतिकारक योगदानासाठी गौरवण्यात येते.
क्रांतिअग्रणी पुरस्कार (माहिती)
| पुरस्काराचे नाव | क्रांतिअग्रणी पुरस्कार |
| स्थापना वर्ष | २००० |
| पुरस्कार दिवस | ४ डिसेंबर (दरवर्षी) |
| स्थळ | कुंडल, महाराष्ट्र |
| पुरस्काराचा कालावधी | २5 वर्षे (२०००-२०२5) |
| ओळख यासाठी | समाजकार्य, साहित्य, विज्ञान, आरोग्य, शिक्षण, ग्रामीण विकास |
| एकूण प्राप्तकर्ते | २3 प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्वे |
| वारसा | डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या सन्मानार्थ स्थापन झालेला क्रांतिअग्रणी पुरस्कार |
| पहिले प्राप्तकर्ते | नारायण सुर्वे (कवी, २०००) |
| नवीनतम प्राप्तकर्ते | प्रा. डॉ. नरेंद्र जाधव (सचिव, नियोजन समिती २०२५) |
वारसा, दृष्टीकोन आणि सामाजिक चेतना
क्रांतिअग्रणी हे नावच नवीन जागृतीची, एका क्रांतीची जी समाजाला त्याच्या मुळांपासून बदलते अशी मूल्ये प्रतिबिंबित करते. कुंडलच्या मातीत जन्मलेल्या क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या कार्याने महाराष्ट्रातील ग्रामीण चळवळींना गावाच्या सीमांच्या पलीकडे विकास, समावेशकता, शिक्षणाचे उद्योग आणि सहकाराशी एकत्रीकरण, ग्रामीण अभिमान आणि स्वातंत्र्य चळवळीने प्रज्वलित केलेली चेतना यासारख्या त्यांच्या दृष्टिकोनातून प्रेरणा दिली.
सन २००० मध्ये सुरू झालेला हा पुरस्कार गेली २५ वर्षे दिला जात आहे. हा पुरस्कार आज महाराष्ट्रातील सर्वात प्रतिष्ठित सामाजिक आणि बौद्धिक सन्मानांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. हा पुरस्कार सामाजिक बांधिलकी, विचारस्वातंत्र्य, ग्रामीण परिवर्तन, शिक्षण, विज्ञान, साहित्य, आरोग्य आणि मानवी सेवेतील अतुलनीय योगदानासाठी दिला जातो. हा पुरस्कार म्हणजे केवळ वैयक्तिक ओळख नाही, तर कल्पनांचा, सक्रिय सामाजिक परिवर्तनाचा आणि तळागाळातील बदलाच्या संस्कृतीचे प्रतिनिधित्व करतो.
क्रांतिअग्रणी पुरस्काराची मुख्य वैशिष्ट्ये
- व्यक्तींच्या पलीकडे ओळख: हा पुरस्कार म्हणजे केवळ व्यक्तींची ओळख नाही, तर कल्पनांची आणि सक्रिय सामाजिक परिवर्तनाच्या संस्कृतीची ओळख जी समाजामध्ये महत्त्वपूर्ण बदल घडविते.
- धाडसी आणि प्रगतीशील विचार: साहित्यातील धाडसी विचार, विज्ञानातील प्रायोगिक दृष्टिकोन, समाजकार्यातील प्रामाणिकता आणि मानवी सेवेसाठी अखंड समर्पण ही प्रत्येक पुरस्कारमूर्तीची वैशिष्ट्ये आहेत.
- लोकांशी जोडलेले विचारवंत: सर्व पुरस्कार विजेते हे लोकांशी जोडलेले, विचारवंत, जागरूकतेत रुजलेले आणि कृतीतून सक्रिय असलेले आहेत. ते त्यांच्या कार्यामार्फत समाजात खरा बदल घडवून आणत आहेत.
- बौद्धिक परिपक्वता आणि सामाजिक न्याय: या पुरस्काराने आजपर्यंत महाराष्ट्रात बौद्धिक परिपक्वतेची ज्योत, तळागाळातील बदलाची आकांक्षा आणि सामाजिक न्यायाचा दिवा जिवंत ठेवला आहे.
- डॉ. जी. डी. बापू लाड यांचा वारसा: हा पुरस्कार क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या स्वातंत्र्य, सहकार, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांधारित आहे. त्यांची विचारधारा पिढ्यानपिढ्या जिवंत राहण्यासाठी हा पुरस्कार दिला जातो.
क्रांतिअग्रणी पुरस्कार प्राप्तकर्त्यांची संपूर्ण यादी (२०००-२०२५)
क्रांतिअग्रणी जी. डी. बापू लाड यांच्या जयंतीनिमित्त, अतुलनीय कामगिरी करणाऱ्या प्रतिष्ठित व्यक्तिमत्त्वांना क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित केले जाते. गेल्या २५ वर्षांत हा पुरस्कार ज्यांनी समाजासाठी क्रांतिकारक योगदान दिले आहे अशा २३ उल्लेखनीय व्यक्तिमत्त्वांना देणेत आला आहे.
४ डिसेंबर २००० – नारायण सुर्वे (कवी आणि सामाजिक आवाज)
दिग्गज मराठी कवी नारायण सुर्वे यांना डॉ. राम ताकवले यांच्या अध्यक्षतेखाली आणि भाई वैद्य यांच्या हस्ते पहिल्या क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. नारायण सुर्वे यांच्या कवितेने कामगार वर्गाला आवाज दिला आणि निर्मळ प्रामाणिकपणाने आणि भावनांसह सामान्य लोकांच्या संघर्षाचे चित्रण त्यांनी केले. त्यांच्या साहित्यिक योगदानाने लुप्त होत चाललेली बोलीभाषा मुख्य प्रवाहातील साहित्यात आणून मराठी कवितेचा कायापालट केला ज्यामुळे ते जनतेचा खरा आवाज बनले.
४ डिसेंबर २००१ – मेधा पाटकर (सामाजिक कार्यकर्त्या आणि पर्यावरण योद्धा)
ज्येष्ठ समाजसेविका मेधा पाटकर यांना मा. चतुरानन मिश्रा यांच्या हस्ते आणि ग. प्र. प्रधान यांच्या अध्यक्षतेखाली क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. मेधा पाटकर या नर्मदा बचाओ आंदोलनाचे नेतृत्व करण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत तसेच त्या प्रख्यात पर्यावरणवादी आणि सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत. विस्थापित समुदायांच्या हक्कांसाठी, शाश्वत विकासासाठी आणि पर्यावरणीय न्यायासाठी त्यांचा अथक लढा अविरत सुरु असल्याने त्या भारतातील सर्वात आदरणीय सामाजिक कार्यकर्त्यां आहेत. त्यांनी आपले जीवन आवाज न असलेल्यांना आवाज देण्यासाठी आणि उपेक्षित समुदायांना हानी पोहोचवणाऱ्या विकास प्रकल्पांविरुद्ध लढण्यासाठी समर्पित केले आहे.
४ डिसेंबर २००३ – डॉ. श्रीराम लागू (अभिनेते, नाट्य दिग्गज आणि विचारवंत)
ज्येष्ठ अभिनेते आणि विचारवंत डॉ. श्रीराम लागू यांना पन्नालाल सुराणा यांच्या हस्ते आणि आचार्य शांताराम गरुड यांच्या अध्यक्षतेखाली व क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, श्रीमती विजयाताई लाड आणि इतर मान्यवर उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. श्रीराम लागू केवळ एक प्रसिद्ध रंगमंच आणि चित्रपट कलाकारच नव्हते तर एक मनोचिकित्सक आणि सामाजिकदृष्ट्या जागरूक विचारवंत देखील होते. रंगमंचावर आणि पडद्यावरील त्यांचा सामर्थ्यशाली अभिनय, त्यांच्या प्रगतीशील विचारसरणीसह, त्यांना मराठी रंगमंचाचे प्रतीक बनवीत आहे. त्यांनी त्यांच्या कलेचा उपयोग सामाजिक बदल घडवून आणण्यासाठी आणि कलेद्वारे सामाजिक जागरूकता निर्माण करण्यासाठी केला.
४ डिसेंबर २००४ – डॉ. राजेंद्रसिंह राणा (जल संधारण तज्ज्ञ)
ज्येष्ठ जलतज्ज्ञ डॉ. राजेंद्रसिंह राणा यांना शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. माणिकराव साळुंखे यांच्या हस्ते आणि मा. गंगाधर पानतावणे यांच्या अध्यक्षतेखाली क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. “भारताचे जलपुरुष” म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. राजेंद्रसिंह राणा यांनी जल संधारणातील क्रांतिकारक कार्याने पारंपरिक जल संकलन तंत्रांद्वारे राजस्थानातील पाच नद्या पुनर्जीवित केल्या आहेत. पाण्याच्या टंचाईचे निराकरण करण्याच्या त्यांच्या तळागाळातील दृष्टिकोनाने दुष्काळग्रस्त प्रदेशांचा कायापालट केला आहे आणि संपूर्ण भारतभर जल व्यवस्थापनासाठी एक शाश्वत मॉडेल विकसित केले आहे.
४ डिसेंबर २००५ – डॉ. वसंतराव गोवारीकर (शास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ)
ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ डॉ. वसंतराव गोवारीकर यांना प्रतिष्ठित उद्योजक मा. प्रतापराव पवार यांच्या हस्ते, क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, विजयाताई लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. गोवारीकर यांनी भारतातील हवामानशास्त्र आणि कृषी विज्ञानात अग्रगण्य योगदान दिले. शेतकऱ्यांसाठी हवामान आधारित सल्लागार सेवा विकसित करण्यातील त्यांच्या कार्याने लाखो शेतकऱ्यांना वैज्ञानिक हवामान अंदाजांवर आधारित शेती कसण्यासाठी मदत झाली आहे, ज्यामुळे कृषी उत्पादकता लक्षणीयरीत्या सुधारली आहे आणि पिकांचे नुकसानही कमी झाले आहे.
४ डिसेंबर २००६ – डॉ. राणी बंग (ग्रामीण आरोग्य प्रणेत्या)
ज्येष्ठ समाजसेविका डॉ. राणी बंग यांना ज्येष्ठ समाजवादी नेत्या मा. मृणालताई गोरे यांच्या हस्ते आणि आचार्य शांताराम गरुड यांच्या अध्यक्षतेखाली व क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, विजयाताई लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. राणी बंग यांनी त्यांचे पती डॉ. अभय बंग यांच्यासह ग्रामीण आरोग्यसेवेमध्ये, विशेषतः महाराष्ट्रातील गडचिरोलीच्या आदिवासी भागात अभूतपूर्व कार्य केले आहे. त्यांच्या क्रांतिकारक घर-आधारित नवजात शिशु काळजी कार्यक्रमाने शिशु मृत्यु दर ७०% पेक्षा जास्त कमी केला आहे आणि WHO द्वारे विकसनशील देशांसाठी तो एक आदर्श कार्यक्रम म्हणून स्वीकारला गेला आहे. त्यांच्या कार्याने महाराष्ट्राच्या दुर्गम गावांमधील असंख्य जीव वाचले आहेत.
४ डिसेंबर २००७ – उत्तम कांबळे (पत्रकार आणि लेखक)
ज्येष्ठ पत्रकार आणि लेखक उत्तम कांबळे यांना ज्येष्ठ साहित्यिक आणि समाजसेवक डॉ. अनिल अवचट यांच्या हस्ते व क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, श्रीमती विजयाताई लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. उत्तम कांबळे हे त्यांच्या निर्भीड आणि शोध पत्रकारितेसाठी ओळखले जातात. ज्यांनी महत्त्वाच्या सामाजिक समस्यांवर जनतेचे लक्ष वेधले. त्यांच्या साहित्यिक कृती आणि पत्रकारितेच्या योगदानाने उपेक्षित समुदायांसाठी आवाज उठविला आहे आणि सामाजिक अन्यायांवर प्रकाश टाकला, ज्यामुळे ते मराठी माध्यम आणि साहित्यात आदरणीय व्यक्ती बनले.
४ डिसेंबर २००८ – डॉ. शिवानंद सोरटूर (हृदयरोग तज्ज्ञ आणि आरोग्यसेवा नेते)
प्रसिद्ध हृदयरोग तज्ज्ञ डॉ. शिवानंद सोरटूर यांना प्रतिष्ठित विचारवंत प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांच्या हस्ते आणि ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक धोंडीराम माळी यांच्या अध्यक्षतेखाली व क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, श्रीमती विजयाताई लाड, हौशाताई पाटील आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. सोरटूर यांनी महाराष्ट्रात हृदयरोग उपचारात अतुलनीय योगदान दिले आहे. सामान्य लोकांसाठी दर्जेदार हृदय उपचार सुविधा उपलब्ध केल्या आहेत. आरोग्यसेवेप्रती त्यांचे समर्पण आणि लहान शहरांमध्ये अत्याधुनिक हृदयरोग सुविधा आणण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नांमुळे हजारो रुग्णांचे जीव वाचले आहेत आणि ग्रामीण भागातील आरोग्य सेवा, पायाभूत सुविधा सुधारल्या आहेत.
४ डिसेंबर २००९ – पी. साईनाथ (अन्वेषणात्मक पत्रकार आणि ग्रामीण वार्ताहर)
प्रसिद्ध पत्रकार पी. साईनाथ यांना आमदार गणपतराव देशमुख यांच्या हस्ते व क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, अरुणअण्णा गणपती लाड आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. पी. साईनाथ भारतातील सर्वात आदरणीय शोध पत्रकारांपैकी एक आहेत, ते ग्रामीण दारिद्र्य, शेतकरी आत्महत्या आणि सामाजिक असमानता यांच्यावरील त्यांच्या सखोल वार्ताकनासाठी ओळखले जातात. त्यांच्या पुरस्कार-विजेत्या कार्याने भारताच्या ग्रामीण लोकसंख्येला प्रभावित करणाऱ्या गंभीर समस्यांकडे राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरचे लक्ष वेधले आहे. त्यांच्या पत्रकारितेद्वारे, त्यांनी भारताच्या सर्वात उपेक्षित समुदायांसाठी आवाज उठविला आहे आणि मुख्य प्रवाहातील माध्यमे अनेकदा दुर्लक्ष करतात अशा पद्धतशीर समस्यांचा पर्दाफाश केला आहे.
४ डिसेंबर २०१० – डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदा आमटे (समाजसेवक आणि वन्यजीव संरक्षक)
प्रसिद्ध समाजसेवक डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदा आमटे यांना शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. एम. जे. पवार यांच्या हस्ते, क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड, श्रीमती हौसाताई पाटील, अरुणअण्णा लाड आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. समाजसेवक बाबा आमटे यांच्या पावलांचे अनुसरण करत, डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. मंदा आमटे यांनी महाराष्ट्रातील हेमलकसाच्या दुर्गम प्रदेशात आदिवासी समुदायांची सेवा करण्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे. ते एक रुग्णालय, शाळा आणि प्राणी अनाथालय चालवतात आणि त्याद्वारे आरोग्यसेवा, शिक्षण आणि वन्यजीव संरक्षण सेवा प्रदान करतात. त्यांच्या निःस्वार्थ कार्याने हजारो आदिवासी लोकांचे जीवन बदलले आहे आणि संकटात असलेल्या वन्यजीवांचे संरक्षण देखील केले आहे.
४ डिसेंबर २०१२ – डॉ. बाबा आढाव (सामाजिक कार्यकर्ते आणि श्रमिक नेते)
प्रसिद्ध समाजसेवक आणि विचारवंत डॉ. बाबा आढाव यांना ज्येष्ठ संपादक अनंत दीक्षित यांच्या हस्ते व अरुण गणपती लाड, श्रीमती हौसाताई पाटील आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. बाबा आढाव महाराष्ट्रातील सामाजिक न्याय चळवळीतील एक दिग्गज व्यक्तिमत्त्व आहेत. कामगार हक्क, जातीय भेदभावाविरुद्ध लढा आणि कामगार आणि उपेक्षित समुदायांच्या हक्कासाठी त्यांचे आजीवन कार्य त्यांना प्रगतीशील चळवळींमध्ये एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व बनवते. त्यांची निर्भीड सक्रियता आणि सामाजिक समतेप्रती त्यांची असलेली बांधिलकी यांनी पिढ्यानपिढ्या समाजसेवक आणि कार्यकर्त्यांना प्रेरणा देत आहे.
४ डिसेंबर २०१३ – ए. बी. बर्धन (कम्युनिस्ट नेते आणि समाज सुधारक)
ज्येष्ठ कम्युनिस्ट नेते ए. बी. बर्धन यांना ज्येष्ठ समाजवादी नेते आणि विचारवंत भाई वैद्य यांच्या हस्ते व अरुण गणपती लाड आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. ए. बी. बर्धन यांनी कामगार हक्क, सामाजिक समता आणि महाराष्ट्रातील कम्युनिस्ट चळवळीसाठी आपले जीवन समर्पित केले. सामाजिक न्याय आणि समतेच्या तत्त्वांप्रती त्यांची अटळ बांधिलकी यामुळे राज्यातील पुरोगामी चळवळींवर चिरस्थायी प्रभाव पडला आहे. कामगार संघटना स्थापन करण्यात आणि कामगारांच्या हक्कांसाठी लढण्याच्या त्यांच्या कार्यामुळे असंख्य कामगार वर्गातील लोकांचे जीवन सुधारले आहे.
४ डिसेंबर २०१४ – डॉ. आ. ह. साळुंखे (साहित्यिक आणि विचारवंत)
प्रसिद्ध साहित्यिक आणि विचारवंत डॉ. आ. ह. साळुंखे यांना ज्येष्ठ स्वातंत्रयसैनिक आणि रयत शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष अॅड. रावसाहेब शिंदे यांच्या हस्ते, सौ. शिंदे, अरुण गणपती लाड आणि मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. आ. ह. साळुंखेहे एक प्रतिष्ठित लेखक, साहित्य समीक्षक आणि विचारवंत आहेत ज्यांच्या योगदानाने मराठी साहित्य आणि सामाजिक विवेचन समृद्ध केले आहे. त्यांच्या समीक्षात्मक लेखन आणि विचार-उत्तेजक निबंधांनी मराठी साहित्यिक वर्तुळांना प्रभावित केले आहे आणि प्रगतीशील विचारसरणीला प्रोत्साहन दिले आहे. त्यांचे कार्य संपूर्ण महाराष्ट्रातील लेखक आणि विचारवंतांना प्रेरणा देत आहे.
४ डिसेंबर २०१५ – डॉ. रघुनाथ माशेलकर (शास्त्रज्ञ आणि नावीन्यपूर्ण नेते)
प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ डॉ. रघुनाथ माशेलकर यांना शिवाजी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. देवानंद शिंदे यांच्या हस्ते, अरुण गणपती लाड, मा. देशमुख साहेब आणि मा. विशालदादा पाटील यांच्यासह इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. रघुनाथ माशेलकर हे भारतातील सर्वात प्रसिद्ध शास्त्रज्ञांपैकी एक आणि वैज्ञानिक व औद्योगिक संशोधन परिषदेचे (CSIR) माजी महासंचालक आहेत. विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवीन धोरणामध्ये त्यांच्या अभूतपूर्व कार्याने भारताला जागतिक वैज्ञानिक नकाशावर नेवून ठेवले आहे. जनतेसाठी परवडणारे उपाय तयार करणे या त्यांच्या “गांधीवादी अभियांत्रिकी” संकल्पनेसाठी ते ओळखले जातात. विज्ञान आणि सार्वजनिक धोरणामधील त्यांच्या योगदानाला पद्मविभूषण या भारताच्या दुसऱ्या-सर्वोच्च नागरी सन्मानाने त्यांना सन्मानित केले आहे.
४ डिसेंबर २०१६ – डॉ. एन. डी. पाटील (सामाजिक कल्याण प्राध्यापक आणि विचारवंत)
ज्येष्ठ विचारवंत, प्राध्यापक डॉ. एन. डी. पाटील यांना रयत शिक्षण संस्थेचे अध्यक्ष मा. अनिल पाटील यांच्या हस्ते, श्रीमती माई पाटील आणि अरुण गणपती लाड यांच्यासह इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. एन. डी. पाटील यांनी त्यांच्या शैक्षणिक कार्य आणि संशोधनाद्वारे सामाजिक कल्याण क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. सामाजिक विकास आणि कल्याण धोरणांवरील त्यांच्या शिकवण आणि लेखनाने पिढ्यानपिढ्या समाजसेवक आणि विकास व्यावसायिकांना मार्गदर्शन केले आहे. शिक्षण आणि सामाजिक विचारातील त्यांच्या कार्याचा महाराष्ट्रातील समाज कल्याण क्षेत्रावर खोल प्रभाव पडला आहे.
४ डिसेंबर २०१७ – डॉ. तात्याराव लहाने (नेत्र शल्यचिकित्सक आणि आरोग्यसेवा प्रणेते)
प्रसिद्ध नेत्र शल्यचिकित्सक डॉ. तात्याराव लहाने यांना प्रतिष्ठित विचारवंत डॉ. अशोक चौसाळकर यांच्या हस्ते, मा. खासदार प्रतीकदादा पाटील, अरुण गणपती लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. तात्याराव लहानेहे एक प्रतिष्ठित नेत्ररोग तज्ज्ञ आहेत. त्यांनी महाराष्ट्रातील सामान्य लोकांना परवडणारी नेत्र तपासणी व त्यावर उपचार करण्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे. मोफत नेत्र शिबिरे आयोजित करण्यात आणि कमी खर्चात मोतिबिंदू शस्त्रक्रिया या त्यांच्या कार्याने हजारो रुग्णांना, विशेषतः ग्रामीण आणि आर्थिकदृष्ट्या वंचित पार्श्वभूमीतील लोकांना दृष्टी परत मिळाली आहे. त्यांच्या या सेवेने असंख्य लोकांचे जीवन बदलले आहे.
४ डिसेंबर २०१८ – प्रा. पुष्पा भावे (समाजसेविका आणि शिक्षिका)
ज्येष्ठ समाजसेविका आणि विचारवंत प्रा. पुष्पा भावे यांना प्रसिद्ध लेखक लक्ष्मीकांत देशमुख यांच्या हस्ते व अरुण गणपती लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. प्रा. पुष्पा भावे यांनी महाराष्ट्रात शिक्षण आणि महिला सक्षमीकरणात उल्लेखनीय योगदान दिले आहे. सामाजिक शिक्षण, लिंग समानता आणि सामाजिक विकासामध्ये त्यांच्या कार्याने असंख्य महिला आणि मुलांचे जीवन बदलले आहे. त्यांची प्रगतीशील विचारसरणी आणि सामाजिक कार्यातील त्यांच्या समर्पणामुळे त्यांना संपूर्ण राज्यभरातील समाजसेवकांसाठी त्या एक आदर्श बनल्या आहेत.
४ डिसेंबर २०१९ – डॉ. विजय भटकर (संगणक शास्त्रज्ञ आणि भारतीय सुपरकॉम्प्युटिंगचे जनक)
प्रसिद्ध संगणक शास्त्रज्ञ पद्मभूषण डॉ. विजय भटकर यांना मा. आयुक्त प्रभाकर देशमुख यांच्या हस्ते व अरुण गणपती लाड आणि इतर मान्यवरांच्या उपस्थितीत क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. विजय भटकर यांनी भारताचा पहिला सुपरकॉम्प्युटर PARAM विकसित केल्याने त्यांना भारतीय सुपरकॉम्प्युटिंगचे जनक म्हणून ओळखले जाते. माहिती तंत्रज्ञान आणि सायबर सुरक्षेमध्ये त्यांच्या अग्रगण्य कार्याने भारताला जागतिक तंत्रज्ञान नकाशावर नेवून ठेवले आहे. भारताची IT धोरणे तयार करण्यात आणि स्वदेशी संगणकीय क्षमता निर्माण करण्यात त्यांची भूमिका महत्त्वाची आहे. त्यांच्या योगदानामुळे त्यांना पद्मभूषण या पुरस्काराने सन्मानित केले आहे.
४ डिसेंबर २०२१ – डॉ. रवींद्र कोल्हे (मेळघाटमधील समाजसेवक)
बैरागड (मेळघाट) येथील ज्येष्ठ समाजसेवक, डॉ. रवींद्र कोल्हे यांना शिवाजी विद्यापीठ, कोल्हापूरचे कुलगुरू डॉ. डी. टी. शिर्के यांच्या हस्ते क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. रवींद्र कोल्हे यांनी भारतातील सर्वात आव्हानात्मक प्रदेशांपैकी एक अशा मेळघाटमधील आदिवासी समुदायांची सेवा करण्यासाठी आपले जीवन समर्पित केले आहे. या दुर्गम आदिवासी भागात आरोग्यसेवा, कुपोषण आणि शिक्षणामधील त्यांच्या अथक कार्याने हजारो लोकांचे जीवन सुधारले आहे. अत्यंत कठीण परिस्थितीत काम करताना, त्यांनी कुपोषण, शिशु मृत्यु आणि आरोग्य सेवेच्या कमतरतेविरुद्ध लढा दिला आहे. सर्वात उपेक्षित समुदायांची सेवा करण्याची त्यांची बांधिलकी खरोखरच प्रेरणादायी आहे.
४ डिसेंबर २०२२ – डॉ. गणेश देवी (भाषातज्ज्ञ आणि सांस्कृतिक मानववंशशास्त्रज्ञ)
प्रसिद्ध भाषातज्ज्ञ पद्मभूषण डॉ. गणेश देवी यांना मा. खासदार श्रीनिवास पाटील यांच्या हस्ते क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. गणेश देवी हे एक प्रतिष्ठित भाषातज्ज्ञ, सांस्कृतिक मानववंशशास्त्रज्ञ आणि साहित्य समीक्षक आहेत ज्यांनी भारताच्या भाषिक वारशाचे जतन करण्यात अतुलनीय योगदान दिले आहे. भारताच्या लोक भाषिक सर्वेक्षणासाठी त्यांनी केलेले कार्य प्रसिद्ध आहे, त्यांनी भारतातील ७८० पेक्षा जास्त जिवंत भाषांचे दस्तऐवजीकरण केले. त्यांच्या कार्याने लुप्त होत असलेल्या भाषा आणि आदिवासी संस्कृतींकडे लक्ष वेधले आहे. यामुळे भारताची अविश्वसनीय भाषिक विविधता भविष्यातील पिढ्यांसाठी जतन केली आहे. त्यांच्या या योगदानाबद्दल पद्मभूषण पुरस्कारासह असंख्य राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित केले आहे.
४ डिसेंबर २०२३ – सयाजी शिंदे (अभिनेता आणि निसर्गप्रेमी)
प्रसिद्ध अभिनेता आणि निसर्गप्रेमी मा. सयाजी शिंदे यांना ज्येष्ठ विचारवंत डॉ. राजन गवस यांच्या हस्ते क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. सयाजी शिंदे हे मराठी, हिंदी, तेलगू, तामिळ आणि इतर भारतीय भाषेतील चित्रपटांमध्ये त्यांच्या सामर्थ्यशाली आणि बहुमुखी अभिनयासाठी प्रसिद्ध आहेत. तीन दशकांपेक्षा जास्त काळ चित्रपट सृष्टीत काम आणि ४५० पेक्षा जास्त चित्रपट त्यांनी केले आहेत. त्यांनी स्वतःला भारतीय सिनेमातील चरित्र अभिनेत्यांपैकी एक म्हणून प्रस्थापित केले आहे. अभिनयाच्या पलीकडे सयाजी शिंदे हे एक उत्कट पर्यावरण कार्यकर्ते आणि निसर्गप्रेमी आहेत. जे पर्यावरण संरक्षणासाठी आणि पर्यावरणीय समस्यांबद्दल जागरूकता पसरवण्यासाठी सक्रियपणे काम करतात.
४ डिसेंबर २०२४ – प्रा. डॉ. भालचंद्र नेमाडे (ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते आणि साहित्याचे प्रतीक)
ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, प्रसिद्ध साहित्यिक आणि स्पष्टवक्ते विचारवंत प्रा. डॉ. भालचंद्र नेमाडे यांना मा. डॉ. जब्बार पटेल, प्रतिष्ठित रंगमंच आणि चित्रपट दिग्दर्शक यांच्या हस्ते क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. प्रा. डॉ. भालचंद्र नेमाडे हे मराठी साहित्यातील सर्वात प्रभावशाली आणि प्रसिद्ध आवाजांपैकी एक आहेत. प्रतिष्ठित ज्ञानपीठ पुरस्काराने (भारताचा सर्वोच्च साहित्यिक सन्मान) त्यांना सन्मानित केले आहे. ते त्यांच्या धाडसी साहित्यिक प्रयोग, टीकात्मक विचारसरणी आणि निर्भीड अभिव्यक्तीसाठी ओळखले जातात. त्यांच्या कादंबऱ्या, कविता आणि साहित्य समीक्षा यांनी मराठी साहित्यात क्रांती केली आहे. संस्कृती, भाषा आणि समाजाच्या जटिल विषयांचा बिनधास्त प्रामाणिकपणाने शोध घेण्याचे कार्य त्यांनी केले आहे. एक शिक्षक, समीक्षक आणि लेखक म्हणून त्यांनी पिढ्यानपिढ्या मराठी लेखक आणि विचारवंतांना दिशा दिली आहे.
४ डिसेंबर २०२५ – प्रा. डॉ. नरेंद्र जाधव (माजी कुलगुरू आणि सचिव, नियोजन समिती, भारत सरकार)
माजी कुलगुरू आणि सचिव, नियोजन समिती, भारत सरकार प्रा. डॉ. नरेंद्र जाधव यांना मा. चंद्रकांत दळवी माजी सनदी अधिकारी व चेअरमन, रयत शिक्षण संस्था, सातारा यांच्या हस्ते क्रांतिअग्रणी पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. डॉ. नरेंद्र दामोदर जाधव हे भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ, शिक्षणतज्ज्ञ, लेखक व समाजशास्त्रज्ञ आहेत. नियोजन आयोगाचे सदस्य म्हणून त्यांनी १२ व्या पंचवार्षिक योजनेच्या निर्मितीत, विशेषतः शिक्षण आणि कौशल्य विकासाच्या बाबतीत भूमिका बजावली. राष्ट्रीय उच्चतर शिक्षा अभियान (RUSA) योजनेच्या निर्मितीत आणि भारतातील कौशल्य विकासासाठी पर्यावरणीय प्रणाली विकसित करण्यात त्यांचे योगदान महत्त्वाचे आहे. सामाजिक-धार्मिक समुदायांसाठी अनुसूचित जाती उपयोजना (SCSP), आदिवासी उपयोजना (TSP) आणि मूल्यांकन आणि देखरेख प्राधिकरण (AMA) द्वारे सामाजिक न्यायात त्यांचे योगदान तितकेच उल्लेखनीय आहे.
क्रांतिअग्रणी पुरस्काराचे महत्त्व
क्रांतिअग्रणी पुरस्कार हा केवळ एक सन्मान किंवा ओळख नाही तर तो क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या स्वातंत्र्य, सहकार, शिक्षण आणि सामाजिक न्यायाच्या चिरंतन मूल्यांची सार्वजनिक घोषणा आहे. हा स्वातंत्र्य चळवळीच्या आदर्शांमध्ये आणि आजच्या बदलत्या काळामध्ये एक पूल म्हणून काम करतो. क्रांतीची भावना आणि सामाजिक परिवर्तन नवीन पिढ्यांना प्रेरणा देत राहते.
“क्रांतिअग्रणी विचारांना दिशा, कृतीला प्रेरणा आणि सामाजिक चेतनेला नवा श्वास ते देतात.”
दरवर्षी ४ डिसेंबर रोजी कुंडलमध्ये, हा समारंभ भूतकाळातील संघर्ष आणि वर्तमानातील आकांक्षा यांच्यातील एक जिवंत संवाद बनतो. ज्यांनी केवळ त्यांच्या क्षेत्रातील उत्कृष्टताच प्राप्त केली नाही तर त्यांच्या प्रतिभा, ज्ञान आणि प्रभावाचा वापर समाज उन्नत करण्यासाठी, अन्यायाला आव्हान देण्यासाठी आणि सकारात्मक बदल प्रेरित करणाऱ्यांना हा पुरस्कार दिला जातो. खरे नेतृत्व त्यांच्याकडून येते जे लोकांशी जोडलेले आहेत, सामाजिक जागरूकतेत रुजलेले आहेत आणि अर्थपूर्ण परिवर्तन निर्माण करण्यात सक्रिय आहेत अशांना हा पुरस्कार दिला जातो.
वारसा आणि भविष्याची दृष्टी – एक सतत प्रवास
गेल्या दोन दशकांमध्ये हा पुरस्कार कवी, शास्त्रज्ञ, समाजसेवक, डॉक्टर, पत्रकार, अभिनेते आणि विचारवंत यांना दिला गेला आहे. जे त्यांच्या क्रांतिकारी भावनेने आणि सामाजिक बदलाच्या बांधिलकीने एकत्रित झाले आहेत अशा या २३ प्रतिष्ठित पुरस्कारमूर्तीनी साहित्य, विज्ञान, आरोग्यसेवा, पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक न्याय, शिक्षण आणि सांस्कृतिक जतन यासह विविध क्षेत्रांमध्ये योगदान दिले आहे. प्रत्येक पुरस्कारमूर्तींनी या गौरवशाली परंपरेत एक नवीन अध्याय जोडला आहे. तसेच बौद्धिक परिपक्वतेची ज्योत, बदलाची तळागाळातील आकांक्षा आणि सामाजिक न्यायाचा दिवा जिवंत ठेवत आहे.
गेल्या दोन दशकांमध्ये, पुरस्काराने कवी, शास्त्रज्ञ, समाजसेवक, डॉक्टर, पत्रकार, अभिनेते आणि विचारवंत यांना ओळखले आहे — सर्व त्यांच्या क्रांतिकारी भावनेने आणि सामाजिक बदलाच्या बांधिलकीने एकत्रित झाले आहेत. या २२ प्रतिष्ठित प्राप्तकर्त्यांनी साहित्य, विज्ञान, आरोग्यसेवा, पर्यावरण संरक्षण, सामाजिक न्याय, शिक्षण आणि सांस्कृतिक जतन यासह विविध क्षेत्रांमध्ये योगदान दिले आहे. प्रत्येक प्राप्तकर्त्याने या गौरवशाली परंपरेत एक नवीन अध्याय जोडला आहे, बौद्धिक परिपक्वतेची ज्योत, बदलाची तळागाळातील आकांक्षा आणि सामाजिक न्यायाचा दिवा जिवंत ठेवत आहे.
जसा हा पुरस्कार त्याच्या २५व्या वर्षात पदार्पण करीत आहे तसाच तो नवीन पिढ्यांना समाजसेवा, सर्जनशील उत्कृष्टता आणि क्रांतिकारी विचारांच्या मार्गावर चालण्यास प्रेरित करत राहत आहे. क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड हे केवळ स्मृतीतच नाही तर कृतीत, विचारात आणि समाजाच्या सततच्या परिवर्तनात त्यांचा वैचारिक वारसा जिवंत आहे. हा पुरस्कार आपल्याला आठवण करून देतो की खरी क्रांती ही एकवेळची घटना नाही तर परिवर्तन, जागृती आणि मानवतेची सेवा यांचा एक सततचा प्रवास आहे.
निष्कर्ष
हा समारंभ, दरवर्षी ४ डिसेंबर रोजी कुंडल, महाराष्ट्र येथे साजरा होतो. तो केवळ एक पुरस्कार समारंभ नाही तर तो क्रांतिअग्रणी डॉ. जी. डी. बापू लाड यांच्या मूल्यांची जोपासना आहे. हा पुरस्कार स्वातंत्र्याचा आत्मा, सामाजिक न्यायाची बांधिलकी आणि ग्रामीण परिवर्तनाचे स्वप्न हे आज स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळाप्रमाणे प्रासंगिक आहे हे दर्शवितो.
क्रांतिअग्रणी पुरस्कार हा जेव्हा व्यक्ती समाजाची सेवा करण्यासाठी, ज्ञान निर्माण करण्यासाठी, अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी आणि इतरांना प्रेरणा देण्यासाठी आपले जीवन समर्पित करतात तेव्हा ते कालातीत असलेल्या क्रांतिकारी वारशाचा भाग बनतात याचा पुरावा आहे. न्याय्य, शिक्षित आणि पुरोगामी समाजाची दृष्टी या क्रांतिअग्रणींच्या व क्रांतीच्या प्रणेत्यांच्या कार्यामार्फत कायमची जिवंत राहते याची खात्री या पुरस्कारामुळे होते.
Also Read About Fresco Foods And Spice (Indian Spice Brand) Information, Founder Name, Net Worth, Origin And Much More
धन्यवाद!
Pedia Biography Network 
One thought on “क्रांतिअग्रणी पुरस्कार : जी. डी. बापू लाड यांच्या विचारधारेचा वारसा जपणारी गौरवपरंपरा”